Pieniądze zgromadzone w otwartym funduszu emerytalnym nie przepadają automatycznie po śmierci jego członka. W zależności od sytuacji rodzinnej zmarłego mogą zostać przekazane jego małżonkowi, osobom wskazanym wcześniej w funduszu albo spadkobiercom. O wypłatę trzeba jednak wystąpić, ponieważ samo zgłoszenie zgonu w urzędzie nie zawsze wystarczy do uruchomienia całej procedury.

Sposób podziału zależy przede wszystkim od tego, czy zmarły pozostawał w związku małżeńskim, czy pomiędzy małżonkami istniała wspólność majątkowa oraz czy właściciel rachunku wskazał osoby uprawnione do otrzymania pieniędzy. Znaczenie ma również to, czy środki nadal znajdowały się w OFE, czy wcześniej zostały już przeniesione na subkonto w ZUS.

Czy pieniądze zgromadzone w OFE podlegają dziedziczeniu?

Środki znajdujące się na rachunku członka OFE mogą zostać podzielone po jego śmierci. Nie są jednak dziedziczone dokładnie na takich samych zasadach jak pieniądze na rachunku bankowym, mieszkanie czy samochód.

W pierwszej kolejności uwzględniane są prawa małżonka wynikające z małżeńskiej wspólności majątkowej. Dopiero pozostała część środków trafia do osób wskazanych przez zmarłego, a w przypadku braku takiego wskazania wchodzi do spadku.

Oznacza to, że nie zawsze cała kwota zgromadzona w OFE zostanie podzielona pomiędzy spadkobierców wskazanych w testamencie albo wynikających z dziedziczenia ustawowego. Część należna małżonkowi z tytułu wspólności majątkowej jest rozliczana wcześniej i na odrębnych zasadach.

OFE stanowi jeden z elementów polskiego systemu emerytalnego. Więcej informacji o tym, jak działa otwarty fundusz oraz czym różnią się poszczególne części systemu, można znaleźć w artykule wyjaśniającym I, II i III filar emerytalny.

Co otrzymuje małżonek zmarłego członka OFE?

Jeżeli zmarły pozostawał w związku małżeńskim, a środki zgromadzone w OFE były objęte małżeńską wspólnością majątkową, fundusz przekazuje połowę odpowiedniej części środków na rachunek współmałżonka w OFE.

Nie oznacza to, że małżonek od razu otrzyma pieniądze na konto bankowe. Jest to wypłata transferowa, a więc przeniesienie środków z rachunku zmarłego na rachunek emerytalny żyjącego małżonka. Jeżeli małżonek nie posiada rachunku w OFE i sam go nie założy, fundusz zmarłego powinien utworzyć taki rachunek w celu wykonania transferu.

Podział dotyczy jedynie pieniędzy zgromadzonych w czasie, gdy obowiązywała wspólność majątkowa. Jeżeli małżonkowie zawarli intercyzę albo wspólność została wcześniej ograniczona lub zniesiona, fundusz musi uwzględnić rzeczywiste stosunki majątkowe istniejące pomiędzy nimi.

W praktyce małżonek może otrzymać środki z dwóch różnych tytułów. Pierwszym jest udział wynikający ze wspólności majątkowej. Drugim może być wskazanie go przez zmarłego jako osoby uprawnionej do otrzymania pozostałych pieniędzy. Małżonek może więc otrzymać więcej niż połowę środków, jeżeli właściciel rachunku wskazał go również jako uposażonego.

Kto otrzymuje pozostałe pieniądze z OFE?

Po rozliczeniu części należnej małżonkowi pozostałe środki są przekazywane osobom wskazanym wcześniej przez członka funduszu. Właściciel rachunku może wskazać jedną osobę albo kilka osób i określić, jaka część środków ma przypaść każdej z nich.

Osobą uprawnioną nie musi być małżonek, dziecko ani inny krewny. Członek OFE może wskazać dowolną osobę fizyczną. Może również później zmienić swoją decyzję, usunąć wcześniej wskazaną osobę albo zmienić proporcje podziału.

Wskazanie osoby uprawnionej sprawia, że przypadająca jej część nie musi przechodzić przez zwykłe postępowanie spadkowe. Fundusz wypłaca pieniądze na podstawie dyspozycji pozostawionej przez zmarłego oraz dokumentów przedstawionych przez uprawnionego.

Jeżeli zmarły nie wskazał nikogo albo wskazana osoba zmarła przed nim, pozostałe środki wchodzą do spadku. W takim przypadku fundusz będzie wymagał dokumentu potwierdzającego prawa spadkobierców, na przykład prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy wskazanie osoby w OFE jest tym samym co testament?

Dyspozycja złożona w OFE nie jest testamentem. To odrębne wskazanie określające, kto ma otrzymać środki pozostające po rozliczeniu praw małżonka.

Jeżeli członek funduszu wskazał osobę uprawnioną, pieniądze należne tej osobie nie są dzielone zgodnie z testamentem. Testament ma znaczenie dopiero wówczas, gdy środki wchodzą do masy spadkowej, ponieważ zmarły nie pozostawił skutecznej dyspozycji w OFE.

Możliwa jest więc sytuacja, w której spadkobiercy otrzymają pozostały majątek zmarłego, ale pieniądze z OFE zostaną wypłacone innej osobie. Może się tak zdarzyć, gdy właściciel rachunku wiele lat wcześniej wskazał byłego partnera, dalszego krewnego albo inną osobę i później nie zaktualizował swojej dyspozycji.

Z tego powodu warto regularnie sprawdzać dane zapisane w funduszu, szczególnie po ślubie, rozwodzie, narodzinach dziecka albo śmierci wcześniej wskazanej osoby.

Jak wypłacane są środki osobom wskazanym i spadkobiercom?

Osoba wskazana przez zmarłego może otrzymać należne środki jednorazowo albo w ratach rozłożonych maksymalnie na dwa lata. Sposób wypłaty zależy od jej pisemnej dyspozycji złożonej w funduszu.

Fundusz powinien dokonać wypłaty w terminie do trzech miesięcy od przedstawienia wymaganych dokumentów, jednak nie wcześniej niż po upływie miesiąca. Podobne zasady stosuje się do spadkobierców, przy czym muszą oni dodatkowo udokumentować nabycie spadku.

Pieniądze mogą zostać przekazane na wskazany rachunek bankowy. Osoba uprawniona nie musi wcześniej należeć do OFE, aby otrzymać bezpośrednią wypłatę przypadającej jej części.

Inaczej wygląda część należna małżonkowi z tytułu wspólności majątkowej. Ta kwota jest co do zasady przekazywana na jego rachunek w OFE, a nie od razu wypłacana w gotówce. Możliwość późniejszej wypłaty zależy od warunków określonych w przepisach, między innymi wieku małżonka oraz posiadania prawa do emerytury.

Czy od pieniędzy odziedziczonych z OFE trzeba zapłacić podatek?

Od kwoty wypłacanej osobie wskazanej albo spadkobiercy fundusz pobiera zryczałtowany podatek dochodowy w wysokości 19 procent. Podatek jest potrącany przy wypłacie, dlatego osoba otrzymująca pieniądze dostaje kwotę pomniejszoną o należność podatkową.

Nie należy mylić tego podatku z podatkiem od zysków kapitałowych pobieranym od zwykłych inwestycji ani automatycznie zakładać, że wypłata będzie zwolniona ze względu na bliskie pokrewieństwo ze zmarłym. Przepisy dotyczące wypłat z OFE przewidują odrębny sposób opodatkowania.

Transfer części środków wynikającej ze wspólności majątkowej na rachunek małżonka w OFE nie jest natomiast zwykłą wypłatą pieniędzy na jego rachunek bankowy. Środki pozostają w systemie emerytalnym.

Jak zgłosić śmierć członka OFE?

Procedurę należy rozpocząć w funduszu, do którego należał zmarły. Osoba uprawniona powinna poinformować OFE o śmierci członka i złożyć wymagany wniosek wraz z dokumentami.

Dokładny zestaw dokumentów może zależeć od sytuacji wnioskodawcy. Małżonek powinien przygotować między innymi akt zgonu, akt małżeństwa oraz oświadczenie dotyczące stosunków majątkowych. Osoba wskazana przez zmarłego będzie musiała potwierdzić swoją tożsamość, natomiast spadkobierca powinien przedstawić dokument potwierdzający nabycie spadku.

Nie ma jednego wspólnego formularza obowiązującego we wszystkich otwartych funduszach emerytalnych. Każde OFE udostępnia własne dokumenty i informacje dotyczące procedury. Warto skontaktować się z funduszem przed wysłaniem wniosku, aby uniknąć braków formalnych.

Jak sprawdzić, do którego OFE należała zmarła osoba?

Rodzina nie zawsze wie, czy zmarły należał do OFE ani który fundusz prowadził jego rachunek. Taką informację można uzyskać w ZUS, ale trzeba wykazać interes prawny.

ZUS wskazuje, że osoba występująca o informację może złożyć niesformalizowany pisemny wniosek albo przekazać go do protokołu w placówce. Do wniosku należy dołączyć prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. ZUS powinien odpowiedzieć w terminie do 30 dni.

Jeżeli zmarły miał zarówno rachunek w OFE, jak i subkonto w ZUS, procedurę rozpoczyna fundusz emerytalny. Po dokonaniu podziału OFE przekazuje ZUS informacje o osobach uprawnionych oraz przysługujących im udziałach. ZUS dzieli następnie środki zapisane na subkoncie w analogiczny sposób.

Co dzieje się ze środkami zapisanymi na subkoncie w ZUS?

Rachunek w OFE i subkonto w ZUS są ze sobą powiązane, ale nie są tym samym. Część składki emerytalnej może trafiać do OFE, natomiast pozostała część jest zapisywana na subkoncie prowadzonym przez ZUS.

Jeżeli zmarły był członkiem OFE, rodzina nie musi rozpoczynać dwóch całkowicie odrębnych procedur. Wniosek składa się najpierw w funduszu. Po podziale środków OFE informuje ZUS, kto jest uprawniony i jaki udział mu przysługuje. ZUS ma następnie trzy miesiące od otrzymania zawiadomienia na dokonanie podziału środków zapisanych na subkoncie.

Jeżeli zmarły nie był już członkiem OFE albo nigdy do niego nie należał, ale posiadał subkonto, wniosek składa się bezpośrednio do ZUS. Służy do tego formularz USS dotyczący transferu lub wypłaty środków z subkonta osoby ubezpieczonej.

Wniosek o podział pieniędzy z subkonta nie jest ograniczony terminem. ZUS nie dokonuje jednak wypłaty automatycznie, dlatego brak wniosku może sprawić, że środki przez wiele lat pozostaną nieodebrane.

Co z OFE po osiągnięciu wieku emerytalnego?

W ostatnich dziesięciu latach przed osiągnięciem wieku emerytalnego środki są stopniowo przenoszone z OFE na subkonto w ZUS. Mechanizm ten jest nazywany suwakiem bezpieczeństwa.

Gdy ubezpieczony osiąga powszechny wiek emerytalny, jego rachunek w OFE może być już pusty, ponieważ wszystkie zgromadzone tam pieniądze zostały przekazane do ZUS. W takiej sytuacji rodzina nie rozpoczyna procedury w OFE, lecz zwraca się bezpośrednio do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Jeżeli zmarły pobierał już emeryturę docelową, zasady mogą być inne niż w przypadku śmierci osoby aktywnej zawodowo. Środki zapisane wcześniej na subkoncie są uwzględniane przy obliczaniu emerytury. W określonych przypadkach osobom uposażonym może jednak przysługiwać wypłata gwarantowana.

Prawo do takiej wypłaty może powstać, gdy śmierć emeryta nastąpiła w ciągu trzech lat od miesiąca, w którym po raz pierwszy wypłacono mu emeryturę docelową. Jeżeli zmarły nie wskazał osoby uposażonej, uprawniony może być małżonek pozostający z nim we wspólności majątkowej, a w innych przypadkach świadczenie może wejść do spadku.

Czy OFE samo odnajdzie rodzinę zmarłego?

Nie należy zakładać, że fundusz automatycznie skontaktuje się ze wszystkimi osobami, które mogą być uprawnione do pieniędzy. OFE może nie mieć aktualnych danych kontaktowych albo informacji o zmianach w sytuacji rodzinnej członka.

Najbezpieczniej jest samodzielnie poinformować fundusz o śmierci i zapytać o wymagane dokumenty. Dotyczy to szczególnie spadkobierców, którzy nie wiedzą, czy zmarły wskazał wcześniej osoby uprawnione.

Również ZUS nie może w każdej sytuacji rozpocząć podziału środków z urzędu. Jeżeli zmarły posiadał wyłącznie subkonto, potrzebny jest wniosek osoby uprawnionej. Sam fakt, że ZUS posiada informację o śmierci ubezpieczonego, nie musi oznaczać automatycznej wypłaty pieniędzy.

Czy środki z OFE mogą przepaść?

Pieniądze z rachunku OFE nie przepadają tylko dlatego, że rodzina nie zgłosiła się po nie bezpośrednio po śmierci właściciela. Mogą jednak pozostać niewypłacone przez długi czas, jeżeli nikt nie rozpocznie procedury albo spadkobiercy nie wiedzą o ich istnieniu.

Największym praktycznym problemem nie jest więc utrata środków, lecz brak wiedzy o członkostwie zmarłego w OFE, nieaktualne wskazanie osoby uprawnionej albo brak dokumentów spadkowych. Dlatego warto jeszcze za życia sprawdzić stan rachunku, dane małżonka i osoby wskazane do otrzymania pieniędzy.

Oszczędności emerytalne mogą być gromadzone również poza ZUS i OFE. Inne zasady dziedziczenia obowiązują w przypadku IKE, IKZE czy Pracowniczych Planów Kapitałowych, dlatego przy porządkowaniu finansów warto sprawdzić osobno każdą posiadaną formę oszczędzania.